De Nederlandse media gaven breed aandacht aan het gezamenlijke plan van Wallonië en Vlaanderen om een wegenvignet te gaan introduceren. Martin Unfried en Pim Mertens van ITEM werden door De Limburger gevraagd voor reflectie en duiding, hier te lezen.
Wat is het plan?
De Vlaamse en Waalse Regeringen bereiden een Vlaams-Waalse wegenvignet voor personenauto’s voor. In beantwoording van vragen in onder andere het Vlaams Parlement, bevestigt minister Ben Weyts, verantwoordelijk voor Financiën, het ook. Sterker nog, de Waalse en Vlaamse ministers staan niet ver van een akkoord, waarmee ook al enige details worden gedeeld.[1] Hoewel in de Nederlandse media het woord ‘tol’ snel valt, is het een beoogd vignet. Een tol is namelijk afstand-gebaseerd en een vignet tijd-gebaseerd.[2] Hoewel het lidstaten vrijstaat om wel of geen tol of vignet te introduceren, gelden voor beide wel Europese spelregels in de vorm van Richtlijn 1999/62/EC. Voorbeelden zijn: het mag internationaal vervoer niet discrimineren, mag niet leiden tot verstoringen aan de grens en een heffing voor personenauto’s moet onderscheid maken in periodiciteit (een dag, een week of 10 dagen, een of twee maanden en een jaar). Een heffing mag nog worden verhoogd in mate van luchtvervuiling, lawaai en/of CO2-uitstoot.
Het Vlaams-Waalse plan gaat over één gezamenlijk vignet, op elektronische wijze – gekoppeld aan de nummerplaat, en aan te schaffen via een gemeenschappelijke website. Het vignet is nodig voor het hoofdwegennet, niet voor lokale wegen. Het vignet heeft één prijs, ongeacht nationaliteit en gebaseerd op tijd: aan te schaffen voor een bepaalde periodiciteit zoals een jaar, een maand, tien dagen of een dag. Daarmee lijkt in eerste instantie de Europese basiskaders te worden aangekruist. Op dit moment is de prijs nog niet bekend, al rapporteren Nederlandse media zo’n 100 tot 120 euro per jaar.
Achtergrond
Beide regeringen willen extra investeren in weginfrastructuur, zowel onderhoud als nieuwe weginfrastructuur. Daarvoor zijn grote budgetten nodig, die worden beoogd deels af te dekken via een wegenvignet. Per 1 januari 2027 is er 130 miljoen euro aan inkomsten begroot. Aanpalend is er de wens om ook buitenlandse weggebruikers mee te laten betalen aan de weginfrastructuur. Naar eigen zeggen, zijn dat zo’n 6,5 miljoen weggebruikers, die momenteel geen heffing in België afdragen. Het is al een langer gekoesterde wens van zowel Vlaanderen als Wallonië met eerdere plannen, die nooit tot verdere uitwerking zijn gekomen.
Het idee is sowieso niet nieuw. Ook Duitsland wenste een Autobahnvignet te introduceren, dat in 2019 door het EU Hof van Justitie is doorkruist. Een studie van de wetenschappelijke dienst van de Duitse Bundestag heeft in 2024 nog een overzicht van alle tolheffingen in Europa gemaakt, hier te vinden. Zij concluderen dat er acht lidstaten een afstand-gebaseerde tol hebben ingevoerd en zeven een tijd-gebaseerd vignet.
Fiscale neutraliteit: een uitdaging
Sterk benadrukt wordt door zowel de verantwoordelijk minister als het Vlaams Parlement dat de introductie van een vignet voor de Vlaamse weggebruiker fiscaal neutraal moet zijn: een vignet samen met de reeds bestaande verkeersbelasting mogen niet leiden tot een hogere belastinglast. Daar komt echter de juridisch gevoelige kwestie. Zoals gesteld, mag op basis van EU recht niet direct of indirect onderscheid worden gemaakt tussen buitenlandse en binnenlandse weggebruikers. Daarmee geldt dat Belgische weggebruikers ook niet effectief een-op-een mogen worden gecompenseerd voor het vignet via een korting in de bestaande verkeersbelasting, zo oordeelde het EU Hof eerder in de Duitse zaak.
Het Hof oordeelde hier dat de gebruiksvergoeding voor infrastructuur, in combinatie met de vrijstelling van de motorrijtuigenbelasting die de eigenaars van in Duitsland ingeschreven voertuigen genieten, een indirecte discriminatie op grond van nationaliteit vormt en in strijd is met de beginselen van het vrije verkeer van goederen en het vrij verrichten van diensten. Wat het verbod van discriminatie op grond van nationaliteit betreft, stelt het Hof vast dat de vrijstelling van de motorrijtuigenbelasting voor de eigenaars van in Duitsland ingeschreven voertuigen tot gevolg heeft dat de door hen betaalde gebruiksvergoeding voor de infrastructuur volledig wordt gecompenseerd, zodat de economische last van deze heffing de facto uitsluitend drukt op de eigenaars en bestuurders van in andere lidstaten ingeschreven voertuigen.
Het bereiken van fiscale neutraliteit is daarmee een uitdaging, hetgeen dan ook de volle aandacht van de Vlaamse en Waalse regeringen momenteel heeft. Hierbij wordt gedacht aan de koppeling van het vignet aan een gehele stelselwijziging van de verkeersbelasting. Hoe dit juridisch en effectief wordt ingekleed is nog onderwerp van onderhandeling en uitwerking.
Mogelijke gevolgen grensregio
In de Grenseffectenrapportage 2017 onderzocht ITEM het Duitse voorstel van een Autobahnmaut, mede constaterend dat het indirecte discriminatie vormt onder het EU recht. Daarnaast concludeerden de onderzoekers dat het een Europese oplossing in de weg staat, waarbij de introductie van nationale tolheffingen of vignetten leidt tot een domino-effect. Mochten Vlaanderen en Wallonië kunnen komen tot een juridisch waterdicht vignetsysteem, dan is het waarschijnlijk dat Duitsland snel alsnog zal volgen. In Nederland is andersom onder kabinet Rutte IV een voorstel tot kilometerheffing overwogen, dat Nederlandse autobezitters belast voor iedere in Nederland of in het buitenland gereden kilometer. Dat zou in de praktijk met een Belgisch vignet tot dubbele heffing kunnen leiden. In het recente coalitieakkoord ‘Aan de slag’, blijft volstaan met een “hervorming van de autobelasting naar oppervlakte of omvang”. Desalniettemin is duidelijk: nationale heffingen zorgen voor een lappendeken in de EU, waar met name grensinwoners veel van doen hebben.
Ook concludeerde het onderzoek dat de heffing tot een verandering van rijgewoonten zou leiden, van de snelwegen naar de regionale wegen met als gevolg mogelijk meer uitstoot en lawaai in bebouwde gebieden. Tot slot werden er negatieve effecten op het Euregionaal bewustzijn bevonden. Met name het gevoel dat de grens weer tastbaarder wordt door een tolheffing en het gevoel van discriminatie werden prominent naar voren gebracht in een uitgevoerde enquête.
Het is de verwachting dat de conclusies over de Autobahnmaut ook in belangrijke mate gelden voor een Vlaams-Waals wegenvignet. Het is in dat opzicht ook spijtig dat een wegenvignet of kilometerheffing geen gespreksonderwerp voor de Benelux-samenwerking blijkt te zijn. Waar de EU mogelijk te groot is voor verdergaande harmonisatie of afstemming, zou een geharmoniseerd vignet of ten minste een afgestemde systematiek tussen de Benelux-landen toch tot de mogelijkheden moeten behoren? ITEM blijft de verdere ontwikkelingen volgen en onder andere middels het Schakelpunt trachten eventuele grensbelemmeringen te verminderen.
[1] Verslag plenaire vergadering 21 januari 2026 (Vragen 273 en 275 (2025-2026)) en Commissievergadering Algemeen Beleid, Financiën, Begroting, Justitie en Onroerend Erfgoed 13 januari 2026 (vraag 1239 (2025-2026)).
[2] Zoals ook verwoord in Directive 1999/62/EC of the European Parliament and of the Council of 17 June 1999 on the charging of vehicles for the use of road infrastructures.